Το Ευρωπαϊκό Περιβάλλον

Η Ευρώπη στα τέλη του 19ου αιώνα ζούσε μια από τις δυσκολότερες φάσεις της ιοτορίας της. Το σπουδαιότερο πρόβλημα ήταν η μακρά, όσο και βασανιστική, οικονομική ύφεση, που είχε πλήξει τις ευρωπαϊκές χώρες μετά το 1873. Η επιστροφή στον απομονωτικό προστατευτισμό, που είχε εγκαταλειφθεί στα 1860 με την αγγλογαλλική εμπορική συνθήκη Cobden-Chevalier, ήταν η πολιτική, την οποία είχαν υιοθετήσει οι περισσότερες χώρες της Ευρώπης, ως φυσική άμυνα απέναντι στη μεταδοτικότητα της κρίσης από χώρα σε χώρα.

 

Δεν ήταν μόνο αυτό, όμως! Υπήρχε ένα ολότελα διαφορετικό περιβάλλον. Ο γερμανικός εθνικισμός αποτελοΰσε την εξέλιξη της πορείας του έθνους-κράτους, που είχε την αφετηρία της στα 1837 με το Zollverein με κορυφαία, βεβαίως, πράξη την ίδρυση της ενωμένης Γερμανίας του 1871 από τον σιδερένιο καγκελάριο Βίσμαρκ. Η Γερμανία ήταν πλέον στο προσκήνιο των ευρωπαϊκών πραγμάτων, δυνατή να διαπραγματευθεί και να διεκδικήσει όχι μόνο τα δικά της συμφέροντα, αλλά και των συμμάχων της. Η λεγάμενη Weltpolitik, η παγκόσμια πολιτική, είναι το όπλο που επιδεικνύει ο Γουλιέλμος Β στις ανταγωνίστριες χώρες. Η παλιά περιχαράκωση των γερμανικών κρατιδίων ανήκει στο παρελθόν. Η ενδυνάμωση της Γερμανίας είχε στην ουσία προκαλέσει αναδιάταξη του μπλοκ των ισχυρών κρατούν της Ευρώπης. Υπήρχαν, βεβαίως, κι άλλες σημαντικές εξελίξεις. Δίπλα στην πιο προηγμένη χώρα του κόσμου τη φιλελεύθερη Βρετανία με τον πρότυπο κοινοβουλευτισμό, τη δημοκρατική Γαλλία, τη Γερμανία με την εντυπωσιακή οικονομική άνοδο, την καθυστερημένη κοινωνικά και οικονομικά τσαρική Ρωσία, διεκδικούσε τον δικό της ρόλο στα διεθνή πράγματα μια καινούργια δύναμη, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Ο νικητής βιομηχανικός Βορράς του εμφυλίου πολέμου δεν είχε οδηγήσει μόνο στην κατάργηση της δουλείας σε όλες τις Πολιτείες, αλλά και στην οικονομική απογείωση της ομοσπονδιακής χώρας. Τεράστιες πόλεις, εκατομμύρια μεταναστών, το όνειρο της επιτυχίας για όλους ανεξαιρέτως, που σήμαινε πλουτισμό και κοινωνική ανέλιξη.

Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις είχε γίνει σαφώς οξύτερος. Ανταγωνισμός που εκφραζόταν, κυρίως, από την τάση για προαίθηση του κεφα­λαίου σε ξένες αγορές. Η χάραξη σιδηροδρομικών δικτύων και οι πιστωτικές τράπε­ζες συνιστούσαν τα προνομιακά πεδία για την εξαγωγή του κεφαλαίου, ήταν οι φορείς με άλλα λόγια της επέκτασης του κεφαλαίου των βιομηχανικών χω­ρών. Η σύγκρουση των αναπτυγμένων χωρών ήταν δεδομένη. Τη συναντά­με στη διεκδίκηση προνομιακών συμβάσεων για επενδύσεις σε τρίτες χώρες, και σιην πίεση για δανειοδοτήσεις. Τα δάνεια και η εξαγωγή επενδυτικών κεφαλαίων προς χώρες, που διψούσαν για ανάπτυξη και εκβιομηχάνιση, όπως η Ελλάδα δηλαδή, ήταν στις προτεραιότητες των δυτικοευρωπαϊκών κρατών στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα.

Αυτές οι εξελίξεις θα μειώσουν, για πρώτη φορά ιστορικά, τη στρατηγική σημασία της περιοχής των Βαλκανίων και της ευρύτερης Ανατολικής Μεσογείου. Το Ανατολικό Ζήτημα, το πιο οξύ διπλωματικό θέμα του 19ου αιώνα, είχε περάσει σε δεύτερο πλάνο, τουλάχιστον, σε ό,τι αφορούσε στις βλέψεις της Βρετανίας και των ευρωπαίων ανταγωνιστών της, και περισσότερο της Γερμανίας. Τα Βαλ­κάνια εξακολουθούσαν να αποτελούν χώρο τεράστιου διπλωματικού εν­διαφέροντος για τις δύο πιο απολυταρχικές χώρες ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις, τη δεσποτική Ρωσία και την αυτοκρατορία των Αψβούργων. Ο νέος χάρτης του διεθνούς ανταγωνισμού περιλαμβάνει όλες τις περιοχές εκτός από την Ευρώπη και την αμερικανική ήπειρο, κατά κύριο λόγο πάντως την Αφρική και την Αοία. Βρισκόμαστε οτη φάση του νεοαποικισμού. Η μαύρη ήπειρος σχεδόν τεμαχίζεται ανάμεσα στις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Οι χώρες της Ασίας, κατ’ όνομα ή κατ’ επίφαση, ονομάζονται ανεξάρτητες. Λιλιπούτεια νησιά στον Ειρηνικό και στον Ατλαντικό ωκεανό καθίστανται βορά στη διάθεση των ισχυρών της Ευρώπης. Είτε με τη στρατιωτική παρουσία, είτε με την εγκατάσταση διοίκησης, είτε με εγκάθετη κυβέρνηση εγχωρίων, οι ξένοι έγιναν επικυρίαρχοι στις περισσότερες περιοχές του κόσμου.

Ο εθνικισμός ήταν φυσική απόληξη της σύγκρουσης των καπιταλιστικών χωρών. Η άμυνα και η θωράκιση του έθνους-κράτους απέναντι στις ξένες επιρροές ήταν η στοιχειώδης επιλογή των ηγετών και των κυβερνήσεών τους. Τα εκατομμύρια φτωχών μεταναστών που συνέρρεαν σαν μυρμήγκια στα αστικά κράτη, ελπίζοντας να μετακινηθούν στις ανώτερες τάξεις, συνέβαλαν άθελά τους στη δημιουργία της ιδεολογικής υποδομής του εθνικισμού. Στο παιχνίδι, επιπλέον, είχαν μπει κάθε μορφής και χροίματος εθνικά κινήματα που ξεφύτρωναν σαν σε απέραντο εύφορο λιβάδι. Ακόμη και οι μικρότερες πληθυσμιακές ομάδες, που διέθεταν ένα κοινό γνώρισμα, για παράδειγμα τη γλώσσα, ή την κοινή καταγωγή, αυτοχαρακτηρίζονταν "έθνος" και διεκδικούσαν για λογαριασμό τους την κρατική ανεξαρτησία, έτοιμες να πολεμήσουν για τον "ιερό σκοπό τους". Βρισκόμαστε στον αστερισμό του αναδυόμενου εθνικισμού, που θα κυριαρχήσει μέχρι το 1914, οδηγώντας στην τραγωδία του Α μεγάλου πολέμου.

Ο εθνικισμός ήταν το ιδεολογικό κίνημα με μεγάλη επιρροή στους κύκλους των διανοουμένων, αλλά και στις κοινωνικές μάζες. Τα εθνικιστικά κινήματα περιλάμβαναν στις τάξεις τους όλες τις κοινωνικές κατηγορίες, κι αυτό ήταν πράγματι πρωτοφανές. Από τον Μαξ Βέμπερ, τον σπουδαίο γερμανό στοχαστή, μέχρι τον τελευταίο πολίτη, τα εθνικιστικά κινήματα αφορούσαν εκατομμύρια ανθρώπων, που διακατέχονταν από αισθήματα ξενοφοβίας και ανάγκης υπεράπισης της εθνικής τους καθαρότητας. Περισσότερο απ’ όλους όμως, αφορούσε στα μεσαία στρώματα της κοινωνίας, που αποδείχθηκαν επιρρεπή στην πρόσληψη και την ανάπτυξη του εθνικισμού. Δημοσιογράφοι, λόγιοι, μεσαία και ανώτερα κρατικά στελέχη, μπήκαν στην υπηρεσία της προβολής και προπαγάνδισης εθνικιστικών ιδεών. Τους βοηθούσαν, άλλωστε, δύο παράγοντες: Η επαγγελματική τους ιδιότητα που είχε σχέση με τη γραπτή γλώσσα και τους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς, όσο και η συχνότητα των μετακινήσεών τους σε διάφορες επαρχίες ή χώρες του εξωτερικού.

Συμπερασματικά, λοιπόν, η άνοδος του εθνικισμού συνιστούσε μια σπουδαία αλλαγή στις κοινωνίες της Ευρώπης. Η παρατεταμένη "άνοιξη" του φιλελευθερισμού που κράτησε σχεδόν έναν αιώνα, οι δημοκρατικοί αγώνες του 1848 που είχαν μεταδοθεί σαν επιδημία σε όλους τους λαούς τοτν χωρών της γηραιός ηπείρου, ο αλτρουισμός και η συνεργασία των Καρμπονάρων, η ίδια η σοσιαλιστική αλληλεγγύη όπως την είχαν εμπνευστεί οι Μαρξ-Ένγκελς, έμοιαζαν εικόνες ενός μακρινού παρελθόντος. Ήταν φανερό., ότι ο κόσμος είχε μπει σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι.

 
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση
Διαφήμιση

Όροι χρήσης: Για ό,τι ένσταση έχετε για τα κείμενα ή τις φωτογραφίες, παρακαλούμε να επικοινωνήσετε μαζί μας.